İyi tasarım nedir?

Dieter Rams, Jony Ive, Josef Müller-Brockmann, Massimo Vignelli ve Jan Tschichold'un sözleri ve tasarımları üzerinden iyi tasarımı tanımlayan yaklaşımlar ve Rams'ın on ilkesi.

İyi tasarımın tek bir tanımı yoktur. Ama 20. yüzyılın en etkili tasarımcılarına bakınca aynı fikirlerin farklı cümlelerle tekrar tekrar söylendiğini görürüz. Bu fikirler yedi yaklaşım, on ilke ve dört örnekte toplanabilir. Aralarında bir sıralama yok; hepsi eşit derecede önemli.

İyi tasarımı tanımlayan yedi yaklaşım

Az ama daha iyi

Dieter Rams’ın tasarım felsefesi iki kelimeye sığar: Weniger, aber besser (az ama daha iyi). Bu, süsün yokluğu değil, gereksizin tek tek çıkarılmasıdır. Geriye yalnızca nesnenin asıl işi kalır; o iş de en iyi biçimde yapılır.

İşlev önce gelir

İyi tasarımda biçim, nesnenin ne işe yaradığından doğar. Bir düğmenin yeri, bir tutamağın eğimi, bir sayfadaki boşluk; hepsinin bir gerekçesi vardır. Gerekçesi olmayan öğe, ne kadar güzel olursa olsun, işe engel olur.

Görünmezlik

İyi tasarım kendini değil, işi öne çıkarır. Kullanıcı bir nesneyi kullanırken tasarımı fark etmez; yalnızca işinin kolayca yapıldığını fark eder. Jony Ive bunu bir çelişki olarak tarif eder: Amaçları, kullanıcıda bunun bir tasarım olmadığı hissini uyandırmaktır.

“Our goal is that you would have a sense that it wasn’t design.” (Jony Ive)

Özen

Kimsenin görmeyeceği ayrıntı da düşünülmelidir. Ive’a göre insanlar, neden olduğunu tam söyleyemeseler de bir nesnenin özenle yapılıp yapılmadığını hisseder; özensizliği de aynı biçimde hissederler. Bir ürünün içinin nasıl bitirildiği, dışı kadar önemlidir.

Nesnellik ve düzen

Swiss Style’ın öncülerinden Josef Müller-Brockmann, tasarımı kişisel beğeninin ötesine taşımanın yolunu ızgarada görür. Izgara her öğeye bir yer verir, sayfaya düzen getirir. Ama tek başına iyi tasarımı garanti etmez; onu kullanmayı öğrenmek gerekir.

“The grid system is an aid, not a guarantee.” (Josef Müller-Brockmann, Grid Systems in Graphic Design)

Zamansızlık

Moda olan hızla eskir. Massimo Vignelli için iyi tasarım bir stil değil, kuralları olan bir dildir; bu yüzden yıllar sonra da geçerliliğini korur.

“Styles come and go. Good design is a language, not a style.” (Massimo Vignelli)

Netlik

Tasarımın görevi iletmektir. Jan Tschichold, 1928’de yayımladığı Die neue Typographie kitabında, eski tipografinin amacının “güzellik” olduğunu, yenisinin ise netlik olduğunu yazar. Okunmayan, anlaşılmayan bir tasarım, ne kadar güzel olursa olsun görevini yapmamıştır.

“The essence of the New Typography is clarity.” (Jan Tschichold, Die neue Typographie)

Dieter Rams’ın on ilkesi

Rams, 1970’lerde kendine bir soru sordu: Benim tasarımım iyi tasarım mı? Cevabını on ilkeyle verdi. Bugün endüstriyel tasarımdan yazılım arayüzlerine kadar hemen her alanda başvurulan bir ölçüt olarak kullanılıyorlar. İyi tasarım:

  1. Yenilikçidir. Teknoloji geliştikçe tasarımın da yeni olanakları doğar; iyi tasarım bunları kullanır ama yeniliği kendi başına amaç yapmaz.
  2. Ürünü kullanışlı kılar. Bir ürün kullanılmak için alınır. Tasarım, bu kullanımı zorlaştıran her şeyi ortadan kaldırır.
  3. Estetiktir. Her gün kullandığımız nesneler yaşamımızı etkiler. Güzellik, kullanışlılığın bir parçasıdır.
  4. Ürünü anlaşılır kılar. İyi tasarım nesnenin nasıl kullanılacağını kendi kendine anlatır; en iyi hâlinde kullanım kılavuzuna gerek bırakmaz.
  5. Göze batmaz. Ürünler birer araçtır, sanat eseri değil. Tasarım geri planda durur ve kullanıcıya yer açar.
  6. Dürüsttür. Ürünü olduğundan daha yenilikçi, daha güçlü ya da daha değerli göstermeye çalışmaz; tutamayacağı sözleri vermez.
  7. Uzun ömürlüdür. Modaya uymadığı için modası da geçmez. Atılan bir çağda bile yıllarca kullanılır.
  8. En küçük ayrıntısına kadar özenlidir. Hiçbir şey keyfî ya da tesadüfe bırakılmamıştır. Bu özen, kullanıcıya duyulan saygının göstergesidir.
  9. Çevreye duyarlıdır. Kaynakları korur, ürünün ömrü boyunca fiziksel ve görsel kirliliği en aza indirir.
  10. Olabildiğince az tasarımdır. Öze odaklanır, ürünü gereksiz yüklerden arındırır. Rams’ın deyişiyle: az ama daha iyi.

On ilke birbirinden bağımsız değildir. Anlaşılır bir ürün aynı zamanda dürüsttür; göze batmayan bir ürün uzun ömürlüdür. Biri eksik olduğunda diğerleri de zayıflar.

Dört örnek

Yaklaşımlar ve ilkeler soyut kalabilir. Aşağıdaki dört örnek, onların somut hâlidir. İlk üçü birer nesne; dördüncüsü ise nesnelerin üzerindeki yazı. İyi tasarım yalnızca nesnenin kendisinde değil, üzerindeki harflerde de aranabilir.

Braun T3 cep radyosu (Dieter Rams, 1958)

Rams’ın Ulm Tasarım Okulu ile birlikte tasarladığı T3, bir gömlek cebine sığacak kadar küçük bir transistörlü radyodur. Ön yüzünde bir hoparlör ızgarası ve tek bir ayar düğmesinden başka bir şey yoktur. Döneminin radyoları mobilya gibi süslenirken T3 yalnızca bir radyo olmayı seçer.

T3’te “az ama daha iyi” ve “olabildiğince az tasarım” ilkeleri bir arada görülür: Nesne neyse odur, nasıl kullanılacağı bakınca anlaşılır. Bu sadelik, onu altmış yılı aşkın bir süredir geçerli kılıyor. Jony Ive da Rams’ın işine duyduğu saygıyı hiç gizlememiştir.

Braun T3 cep radyosuMoMA koleksiyonu · moma.org

İlk iPhone (Jony Ive, 2007)

İlk iPhone’un ön yüzü bir ekran ve tek bir düğmeden oluşur. Döneminin telefonları düğme sıralarıyla, çıkıntılarla ve kapaklarla doluyken iPhone bütün bunları ekranın içine taşır.

Buradaki ana fikir görünmezliktir. Donanım geri çekilir; kullanıcının karşısında yalnızca o an yapmak istediği iş kalır. Ive’ın söz ettiği özen de buradadır: Kenarların eğimi, malzemelerin birleştiği yerler, kimsenin üzerinde düşünmeyeceği ayrıntılar.

İlk iPhoneWikipedia · en.wikipedia.org

Supporto koltuğu (Frederick Scott, 1979)

Britanyalı tasarımcı Frederick Scott’ın Hille için tasarladığı Supporto, döküm alüminyumdan bir ofis koltuğudur. Scott onu ergonomiyi merkeze alarak tasarladı ve ofisteki makam hiyerarşisini ortadan kaldıracak, herkesin oturabileceği bir koltuk olarak tanımladı.

Supporto, Jony Ive’ın en sevdiği tasarımlardan biridir. Ive, onu Apple’ın Cupertino’daki Endüstriyel Tasarım Merkezi için seçmiştir. Koltuk, “işlev önce gelir” ve “uzun ömürlüdür” ilkelerinin örneğidir: Kırk yılı aşkın bir süre sonra bugün hâlâ üretiliyor.

Supporto koltuğuV&A koleksiyonu · collections.vam.ac.uk

Helvetica Neue (Max Miedinger ve Eduard Hoffmann, 1957)

Helvetica, 1957’de İsviçre’deki Haas dökümhanesinde Max Miedinger ve dökümhanenin yöneticisi Eduard Hoffmann tarafından tasarlandı. İlk adı Neue Haas Grotesk’ti; 1960’ta Latincede “İsviçre” anlamına gelen Helvetia’dan türetilen Helvetica adını aldı. Amacı, biçiminde kendi başına bir anlam taşımayan, son derece net ve her türlü tabelada kullanılabilecek tarafsız bir yazı karakteriydi.

Helvetica Neue (Neue Helvetica), 1983’te Linotype’ın yan kuruluşu D. Stempel AG tarafından yayımlandı. 1957 tasarımı yeniden ele alındı; kalınlıklar ve genişlikler tek bir sistem içinde birleştirildi. Apple, ilk iPhone’da Helvetica’yı, 2013’te iOS 7 ile de Helvetica Neue’yu sistem fontu olarak kullandı.

Helvetica, yukarıdaki yaklaşımların harfe dökülmüş hâlidir: Kendini değil, ilettiği sözü gösterir. Netliği Tschichold’un, tarafsızlığı Müller-Brockmann’ın, zamansızlığı da Vignelli’nin düşüncelerine karşılık gelir. Bu sitedeki yazılar da Helvetica Neue ile okunuyor.

Ortak nokta

Dört örnek de farklı on yıllarda, farklı amaçlarla tasarlandı. Ama dördünde de aynı şey görülür: Gereksiz olan çıkarılmış, kalan her öğenin bir gerekçesi var ve bu gerekçe kullanıcının yararına. İyi tasarımı tanımlayan yedi yaklaşım da on ilke de, sonuçta bu tek cümlenin farklı yüzleridir.

Kaynaklar

Okumaya devam et