
Tipografi: harflerin tasarımı
Bir yazı karakterini diğerinden ayıran nedir? Hamburgevons sözcüğü, harf iskeletleri ve yan yana konmuş fontlar üzerinden tipografinin temelleri.
Aynı cümle iki farklı fontla yazıldığında aynı şeyi söylemez. Harflerin biçimi, metnin nasıl okunacağını, ne kadar güven vereceğini ve hangi ortamda rahat okunacağını belirler.
Tipografi nedir?
Tipografi, yazının görünür hâlini düzenleme işidir: hangi yazı karakterinin seçileceği, harflerin hangi boyutta, hangi aralıkla ve sayfanın neresine yerleştirileceği. Yazı karakterinin kendisi (örneğin Helvetica) bir ailedir; font ise o ailenin belirli bir üyesidir (örneğin Helvetica Bold). Günlük dilde ikisi aynı anlamda kullanılır.
İyi tipografi fark edilmez. Okur metni okur, harfleri görmez. Kötü tipografi ise hemen fark edilir: sıkışık satırlar, okunmayan küçük harfler, bir arada durmayan fontlar. Bu yüzden tipografi, iyi tasarımın en görünmez ama en çok kullanılan parçasıdır.
Hamburgevons
Yazı karakteri tasarımcıları, bir fontu sınamak için sık sık aynı sözcüğü kullanır: Hamburgevons. Sözcüğün bir anlamı yoktur; harfleri, bir fontun en karakteristik biçimlerini tek bakışta gösterecek şekilde seçilmiştir:
- H: düz dikey çizgiler ve büyük harf yüksekliği
- a, e, g: fontun karakterini en çok ele veren küçük harfler
- m, n, u: ritim ve harf aralığı
- b ve g: üst ve alt uzantılar
- v: çapraz çizgiler
- o, s: yuvarlak biçimler ve eğriler
Bir fontu tanımanın en hızlı yolu, onu Hamburgevons ile yazmaktır. Aşağıdaki karşılaştırmaların hepsi de bu sözcükle yapıldı.
Bir harfin iskeleti
Ekranda gördüğümüz her harf aslında bir çizimdir. Font dosyası, her harfin konturunu noktalar ve eğrilerle tarif eder; ekran ya da yazıcı bu konturu istenen boyutta doldurur. Bu yüzden bir harf ne kadar büyütülürse büyütülsün netliğini kaybetmez.
Aşağıdaki şekil, Helvetica Neue’nun “Hdag” harflerinin iskeletini gösteriyor:
- Mavi yatay çizgiler fontun ölçü sistemidir. Taban çizgisi, harflerin üzerine oturduğu çizgidir. x yüksekliği, küçük harflerin (x, a, o gibi) yüksekliğidir. Büyük harf yüksekliği H’nin, üst uzantı d’nin, alt uzantı ise g’nin ulaştığı çizgidir.
- Kesikli dikey çizgiler her harfin kapladığı alandır. Harfin kendisi bu alanın içinde, iki yanında bırakılan boşlukla durur; harf aralığı bu boşluklardan doğar.
- Dolu kareler konturun üzerindeki noktalardır. Boş daireler ise eğriyi yönlendiren kontrol noktalarıdır; eğri onlara değmez, yalnızca onlara doğru bükülür.
Şekilde ilginç bir ayrıntı da var: Helvetica’da d harfinin üst uzantısı, H’nin yüksekliğiyle neredeyse aynıdır. Birçok fontta üst uzantı büyük harflerden biraz daha yüksektir; Helvetica’nın düzenli ve sıkı görünümü biraz da buradan gelir.
Font türleri
Yazı karakterleri ilk bakışta iki gruba ayrılır: harflerin uçlarında küçük çıkıntılar (serif, yani tırnak) olanlar ve olmayanlar (sans-serif). Her grubun kendi içinde de belirgin aileleri vardır:
- Eski stil serif: Kalem yazısının izlerini taşır. Kalın ve ince çizgiler arasındaki fark yumuşaktır, eğriler hafifçe eğik bir eksen üzerinde durur. Örnek: Hoefler Text.
- Modern serif: Kalın ve ince çizgiler arasındaki kontrast çok yüksektir, tırnaklar kıl kadar incedir. Gösterişli ve zarif durur. Örnek: Bodoni 72.
- Slab serif: Tırnaklar kalın ve köşelidir, çizgiler arasında neredeyse kontrast yoktur. Güçlü ve sağlam durur. Örnek: Rockwell.
- Geometrik sans-serif: Harfler daire, üçgen ve kare gibi temel biçimlerden kurulur; o neredeyse kusursuz bir dairedir. Örnek: Futura.
- Hümanist sans-serif: Tırnağı yoktur ama el yazısının oranlarını korur; daha sıcak ve okunaklıdır. Örnek: Gill Sans.
- Neo-grotesk sans-serif: Tarafsız, düzenli ve sıkıdır; harflerin uçları yatay kesilir. Örnek: Helvetica Neue.
Aşağıdaki şekilde altı font da aynı boyutta Hamburgevons yazıyor. Aynı harfler, altı farklı karakter kazanıyor.
Yakın akrabalar
Bazı fontlar ilk bakışta aynı görünür. En çok karıştırılan çift Helvetica ile Arial’dır. Arial, 1982’de Robin Nicholas ve Patricia Saunders tarafından Monotype için tasarlandı. Amacı Helvetica’yla metrik olarak uyumlu olmaktı: Her harfi Helvetica’daki karşılığıyla aynı genişliği kaplar. Bu sayede Helvetica ile dizilmiş bir belge, satır sonları değişmeden Arial ile de basılabiliyordu.
Genişlikler aynı olsa da harflerin biçimi farklıdır. Arial, Helvetica’dan daha yuvarlak; eğrileri daha yumuşak ve dolgun, harflerin içindeki boşluklar daha açıktır. Farkları en iyi dört harf gösterir:
- R: Helvetica’da bacağı dikey iner ve kıvrılır; Arial’da çapraz bir çizgiyle iner.
- G: Helvetica’nın G’sinin altında küçük bir çıkıntı (mahmuz) vardır; Arial’da yoktur.
- t: Helvetica’da tepesi düz kesilir; Arial’da eğik kesilir.
- a: Helvetica’da kuyruğu kıvrılır; Arial’da düz biter.
Apple’ın 2015’te Helvetica Neue’nun yerine sistem fontu olarak getirdiği SF Pro da bu aileye yakın durur. Üçünü yan yana koyunca, aynı türden fontların bile kendi karakterleri olduğu görülür.
Kapak şekli de aynı karşılaştırmayı gösteriyor: Helvetica Neue mavi, Arial kırmızı, örtüşen alanlar siyah. Kelime ilerledikçe kırmızının sağa kaymasının nedeni, Arial’ın harf genişliklerinin Helvetica Neue’ya değil, 1957 tarihli ilk Helvetica’ya göre ayarlanmış olmasıdır.
Ekran ve baskı
Bir font, okunacağı ortama göre tasarlanır. 1990’ların düşük çözünürlüklü ekranlarında baskı için tasarlanmış fontlar küçük boyutlarda dağılıyordu: ince çizgiler kayboluyor, harfler birbirine yapışıyordu. Microsoft bu sorunu çözmek için yazı karakteri tasarımcısı Matthew Carter’dan iki font istedi: serifli Georgia ve serifsiz Verdana. İkisi de 1996’da yayımlandı.
Carter’ın çözümü üç noktada özetlenebilir:
- Büyük x yüksekliği: Küçük harfler daha uzundur, bu yüzden küçük boyutlarda da okunur.
- Kalın ince çizgiler: Georgia’nın ince çizgileri, baskı için tasarlanmış bir fonttakinden daha kalındır; ekranda kaybolmaz.
- Geniş aralıklar: Verdana’da harfler daha geniş ve araları daha açıktır; kalın yazıldığında bile birbirine değmez.
Aşağıdaki şekilde dört font aynı boyutta. Mavi çizgiler taban çizgisini ve x yüksekliğini gösteriyor. Georgia’nın küçük harfleri Times New Roman’ınkinden, Verdana’nınkiler de Helvetica’nınkinden belirgin biçimde uzun.
Bugünün yüksek çözünürlüklü ekranlarında bu fark eskisi kadar belirleyici değil. Ama ilke geçerliliğini koruyor: Bir font seçerken, metnin hangi boyutta ve nerede okunacağını bilmek gerekir.
Doğru fontu seçmek
Doğru font, metnin ne için yazıldığına bağlıdır. Seçimden önce dört soru sormak çoğu zaman yeter:
- Nerede okunacak? Ekran mı, kâğıt mı, tabela mı? Küçük boyutlarda ve ekranda büyük x yüksekliği olan fontlar daha rahat okunur.
- Ne kadar uzun? Uzun metinlerde gözü yormayan, sıradan görünen fontlar; başlıklarda daha karakterli fontlar işe yarar.
- Ne söylemesi gerekiyor? Slab serif sağlamlık, modern serif zarafet, neo-grotesk tarafsızlık hissi verir. Font, metnin söylediğiyle çelişmemeli.
- Kaç font gerekiyor? Çoğu zaman bir ya da iki. Aynı ailenin farklı kalınlıkları, farklı fontlardan daha düzenli bir sonuç verir.
Neden Helvetica Neue?
Bu sitenin cevabı tek bir font: Helvetica Neue, yalnızca normal ve kalın ağırlıklarıyla. Bu seçim bir zevk meselesinden çok, iyi tasarımı tanımlayan ilkelerin doğrudan sonucu (bkz. İyi tasarım nedir?):
- Az ama daha iyi (Dieter Rams): Tek font ve iki ağırlık. Başlık ile metin arasındaki farkı yeni bir font değil, boyut ve kalınlık kurar. Gereksiz olan her seçenek dışarıda kalır.
- Görünmezlik (Jony Ive): Helvetica Neue kendini göstermez. Okur fontu değil, sözü görür. Apple’ın onu yıllarca arayüzlerinde kullanması da bu yüzden şaşırtıcı değil.
- Nesnellik ve düzen (Josef Müller-Brockmann): Helvetica, Müller-Brockmann’ın da içinde yer aldığı Swiss Style geleneğinden doğdu. Izgara üzerinde kurulan bir sayfada tarafsız bir yazı karakteri, düzenin kendisini öne çıkarır. Bu sitenin 12 sütunlu ızgarası da aynı fikre dayanıyor.
- Zamansızlık (Massimo Vignelli): 1957’den bu yana kullanılıyor ve hâlâ eskimiş görünmüyor. Vignelli’nin de söylediği gibi, iyi tasarım bir stil değil, bir dildir.
- Netlik (Jan Tschichold): Süsüz harfler, düzenli oranlar ve yatay kesilmiş uçlar. Metnin ne söylediği, harflerin nasıl göründüğünün önüne geçer.
Rams’ın sözleriyle: olabildiğince az tasarım. Bir sitenin yazı karakteri için bundan daha iyi bir ölçüt düşünmek zor.
Kaynaklar
- Arial – Wikipedia
- Arial vs. Helvetica – Fonts.com
- Georgia (typeface) – Wikipedia
- Verdana – Wikipedia
- Verdana – CUNY OpenLab
- Helvetica – Wikipedia arşivi
Şekiller, Mac’te yüklü font dosyalarındaki harf konturları doğrudan vektöre çevrilerek çizildi.


