
Tasarım anayasası: yapay zekâya tahmin payı bırakmamak
Yapay zekâdan her seferinde aynı görünüşte çıktı almanın yolu, görsel kuralları tahmine yer bırakmayacak netlikte yazmaktır. Tasarım anayasası nedir, içinde ne olur, nasıl yazılır?
Yapay zekâdan aynı materyali her hafta aynı görünüşte almak istiyorsan, görsel kuralları bir kez ve tahmine yer bırakmayacak netlikte yazman gerekir. Bu belgeye tasarım anayasası diyorum.
Neden “anayasa”?
Yapay zekâyla materyal üretmeye başlayan çoğu kişi önce içeriği tanımlar: konu, seviye, soru sayısı, yönergeler. Bu iyi bir başlangıçtır, ama yetmez. Aynı içerik bir hafta serif bir fontla, ertesi hafta sans-serif bir fontla; bir hafta geniş, ertesi hafta sıkışık kenar boşluklarıyla gelir. Stil de içerik kadar önemlidir. Öğrenci her hafta aynı düzende bir kâğıt gördüğünde, nereye bakacağını ve ne yapacağını aramaz.
Bu kuralları toplayan belgeye “stil rehberi” de denebilir. Ama rehber, yol gösterir; uyulması tavsiye edilir. Anayasa ise bağlayıcıdır: net ve keskindir, yoruma açık değildir, harfiyen uygulanır. Yapay zekâya verilen bir görsel kural metninin tam olarak böyle olması gerekir.
Tahmine alan bırakma
Yapay zekâ, bilgisi olmayan bir alanda boşluğu tahminle doldurmaya çok eğilimlidir. Font belirtilmemişse bir font seçer, boşluk belirtilmemişse bir boşluk uydurur. Her tahmin makul görünebilir; ama her seferinde farklı bir tahmin yapılır. Tutarsızlığın kaynağı budur.
Bu yüzden anayasanın dili tek bir ilkeye dayanır: Net olabilecek her şey net ve ayrıntılı yazılır. Sıfat yerine sayı, tarif yerine değer kullanılır.
| Belirsiz kural | Net kural |
|---|---|
| Başlıklar belirgin olsun. | Başlık: Inter Bold, 20 pt, satır aralığı 1,2. |
| Kenar boşlukları dengeli olsun. | Kenar boşlukları: üst 18 mm, alt 20 mm, sol ve sağ 18 mm. |
| Alıştırmalar arasında yeterli boşluk olsun. | Alıştırmalar arası: 8 mm. Alıştırma başlığı ile yönerge arası: 2 mm. |
| Tablolar sade olsun. | Tablo: yalnızca yatay çizgiler, 0,5 pt, %40 gri; başlık satırı Inter Bold 10 pt; hücre iç boşluğu 2 mm. |
| Logo köşede dursun. | Logo: sağ üst köşe, yüksekliği 10 mm, kenar boşluğunun içinde; yalnızca ilk sayfada. |
Soldaki her kural, yapay zekâya bir tahmin bırakır. Sağdakiler bırakmaz. Her seferinde aynı sonucu almanın anahtarı da budur.
Anayasada neler olmalı?
Bir tasarım anayasasında olmazsa olmaz beş bölüm vardır:
- Fontlar: Hangi font, hangi kalınlık, hangi boyut, hangi satır aralığı; başlık, gövde, yönerge ve dipnot için ayrı ayrı. Font dosyalarının nerede olduğu ve font bulunamazsa ne yapılacağı.
- Boşluk kuralları: Kenar boşlukları, bölümler ve alıştırmalar arası mesafeler, cevap yazma çizgilerinin uzunluğu ve aralığı.
- Izgara yapısı: Sayfanın kaç sütuna bölündüğü, sütun arası boşluk, hangi öğenin kaç sütun kapladığı.
- Logo kullanımı: Yeri, boyutu, hangi sayfalarda yer alacağı, hangi renkte kullanılacağı ve nasıl kullanılmayacağı.
- Tablo stilleri: Çizgiler, başlık satırı, hücre boşlukları, hizalama.
Anayasanın yasakları tek tek sıralamasına gerek yoktur. Tek bir yasak hepsini kapsar:
Tahmin etme. Anayasanın dışına çıkma. Anayasada karşılığı olmayan bir durumda sor.
Anayasada yazılı olan her kurala harfiyen uyulur. Yazılı olmayan bir durumda yapay zekâ karar vermez, sorar. Gelen soru da anayasaya eklenmesi gereken bir kuralı gösterir.
Örnek: haftalık materyal anayasası
Aşağıdaki alıntı, skill yazısındaki hayalî haftalik-materyal skill’inin anayasasından. Skill, özel ders öğrencileri için her hafta A4 boyutunda bir çalışma kâğıdı (PDF) üretiyor. Anayasa, references/tasarim-anayasasi.md dosyasında duruyor.
# Tasarım anayasası: haftalik-materyal
Bu belgedeki her kurala harfiyen uy. Burada karşılığı olmayan
bir durumda tahmin etme, öğretmene sor.
## 1. Sayfa
- Boyut: A4 dikey (210 × 297 mm).
- Kenar boşlukları: üst 18 mm, alt 20 mm, sol 18 mm, sağ 18 mm.
- Arka plan: beyaz. Renkli zemin kullanılmaz.
- Sayfa numarası: alt orta, Inter Regular 8 pt, %60 gri.
İlk sayfada gösterilmez.
## 2. Izgara
- 12 sütun, sütun arası 4 mm.
- Başlıklar, yönergeler ve alıştırmalar 12 sütunun tamamını kaplar.
- Kelime kutusu yalnızca 1–4. sütunlara, ona bağlı alıştırma
5–12. sütunlara yerleşir.
- Hiçbir öğe kenar boşluğuna taşmaz.
## 3. Fontlar
| Öğe | Font | Boyut | Satır aralığı |
|------------------|---------------|-------|---------------|
| Sayfa başlığı | Inter Bold | 20 pt | 1,2 |
| Alıştırma başlığı| Inter Bold | 12 pt | 1,3 |
| Yönerge | Inter Italic | 10 pt | 1,4 |
| Gövde ve sorular | Source Serif | 11 pt | 1,5 |
| Dipnot | Inter Regular | 8 pt | 1,4 |
- Font dosyaları fonts/ klasöründedir. Başka font kullanılmaz.
- Bir font yüklenemezse PDF üretilmez; sorun öğretmene bildirilir.
- Vurgu için yalnızca kalın kullanılır. Alt çizgi ve renkli metin
kullanılmaz.
## 4. Boşluklar
- Sayfa başlığından sonra: 10 mm.
- Alıştırmalar arası: 8 mm.
- Alıştırma başlığı ile yönerge arası: 2 mm.
- Yönerge ile ilk soru arası: 4 mm.
- Sorular arası: 3 mm.
- Boşluk doldurma çizgisi: en az 30 mm, 0,5 pt, %40 gri.
- Cevap yazma satırları: 9 mm aralıkla, 0,5 pt, %40 gri.
## 5. Logo
- Yer: ilk sayfa, sağ üst köşe, kenar boşluğunun içinde.
- Yükseklik: 10 mm. Genişlik oranı korunarak hesaplanır.
- Dosya: assets/logo-siyah.svg. Başka renk kullanılmaz.
- Logo döndürülmez, kırpılmaz, üzerine metin yazılmaz.
- Diğer sayfalarda logo yer almaz.
## 6. Tablolar
- Yalnızca yatay çizgiler: 0,5 pt, %40 gri. Dikey çizgi yoktur.
- Başlık satırı: Inter Bold 10 pt, altında 1 pt siyah çizgi.
- Hücre iç boşluğu: üst ve alt 2 mm, sol ve sağ 3 mm.
- Metin sola, sayılar sağa hizalanır.
- Bir tablo sayfa sonunda bölünmez; sığmazsa bir sonraki
sayfaya taşınır.
Alıntıdaki hiçbir kural “güzel”, “dengeli” ya da “uygun” gibi bir sıfata dayanmıyor. Her biri bir ölçü, bir dosya ya da açık bir “kullanılmaz” ile bitiyor. Bir kuralın uygulanıp uygulanmadığı, PDF’e bakarak tek tek kontrol edilebilir.
Anayasa nasıl yazılır?
Anayasa boş bir sayfaya kural yazarak değil, iyi bir çıktıdan geriye doğru çalışarak yazılır. Süreç üç aşamadan oluşur:
- İstenen sonuca ulaş. Yapay zekâyla bir materyal üzerinde, tam olarak istediğin görünüşe gelene kadar çalış. Font, boşluk, ızgara, logo, tablo: her birini tek tek düzelt. Bu aşamada kural yazmaya çalışma; yalnızca sonuca odaklan.
- Sonucu sına. Mükemmel bir çıktı aldığında durmayı bırak ve olası senaryoları dene. Alıştırma sayısı iki katına çıkarsa ne olur? Bir tablo sayfa sonuna denk gelirse? Bir yönerge üç satır sürerse? Bir font bulunamazsa? Her senaryoda bozulan bir şey, henüz yazılmamış bir kuralı gösterir. Kusursuz sonuç alana kadar devam et.
- Sonucu yapay zekâya anayasa olarak yazdır. Kuralları kendin yazmak zorunda değilsin. Aynı sohbette yapay zekâdan, ulaştığınız sonucu ve sınama sırasında verilen kararları tahmine yer bırakmayan bir anayasaya dönüştürmesini iste. Sonra metni oku ve belirsiz kalan her ifadeyi bir ölçüyle değiştir.
Bu yöntemin gücü şu: Anayasadaki her kural, gerçek bir çıktıda denenmiş ve işe yaramış bir kararın kaydıdır. Masa başında tahminle yazılmış bir kural yoktur.
Anayasanın skill içindeki yeri
Anayasa tek başına da kullanılabilir; her sohbetin başında yapay zekâya verilebilir. Ama en güçlü hâli, bir skill’in içinde durduğu hâlidir (bkz. Skill yapısı: yapay zekâya iş tarifi vermek).
haftalik-materyal skill’inde anayasa references/tasarim-anayasasi.md dosyasında durur. SKILL.md içinde ona bağlayan tek bir cümle yeterlidir:
PDF'i üretmeden önce references/tasarim-anayasasi.md dosyasını oku.
Görünüşle ilgili her karar bu dosyaya göre verilir. Dosyada
karşılığı olmayan bir durumda tahmin etme, öğretmene sor.
Anayasa, skill’in diğer parçalarıyla birlikte çalışır:
- Fontlar ve logo skill klasöründe durur; anayasa onların yolunu verir. Yapay zekâ bir font ya da logo aramak zorunda kalmaz.
- Referans çıktı anayasanın uygulanmış hâlidir. Anayasa kuralı söyler, referans çıktı sonucun nasıl göründüğünü gösterir. İkisi çelişmemelidir; anayasa değişince referans çıktı da yenilenir.
- Kontrol betiği anayasadaki ölçüleri denetler: kenar boşluğuna taşan bir öğe, bölünmüş bir tablo ya da yüklenmemiş bir font, materyal öğretmene ulaşmadan yakalanır.
Böylece materyal her hafta aynı kurallarla, aynı malzemeyle üretilir ve aynı kontrolden geçer. Sonuç da her hafta aynı görünür.


